Trước Lan Xang: những dòng chảy đầu tiên
Vùng trung lưu sông Mekong — Luang Prabang (xưa gọi Mœ̄ang Java) và Vientiane — từng nằm dưới ảnh hưởng của Angkor rồi của Sukhothai trước khi người Lào lập nước riêng.
Một bia chữ Sanskrit của vua Jayavarman VII năm 1186 được tìm thấy ở Say Fong, gần Vientiane — dấu vết Phật giáo Đại thừa của Angkor trên đất Lào (theo Hazra).
Cuối thế kỷ XIII, vua Ram Khamhaeng mở rộng quyền lực lên tận Luang Prabang; đến giữa thế kỷ XIV vùng này vẫn chịu ảnh hưởng Sukhothai — trung tâm của dòng Laṅkāvaṃsa (Chương 5 · Bài 2).
“Một vị Trưởng lão tên Sumana, ở Sukhodaya… Lúc ấy, thầy Udumbara Mahāsāmī, từ đảo Laṅkā trở về, vừa đến xứ Rāmañña. Nghe tin, Sumana sang Rāmañña để thọ giới lại từ tay Ngài Udumbara và học Pháp với Ngài.” Vua Dhammarāja của Sukhothai xin một vị Tăng giỏi Tăng sự; Ngài Udumbara gửi Sumana về, vua an trí ở chùa Vườn Xoài (Ambavanārāma). (bản dịch Coedès, BEFEO XXV, 1925, tr. 95 · dịch nghĩa)
Hazra cho biết thêm: Ngài Udumbara tên thật là Anumati, người Tích Lan, đệ tử Tăng thống Mahākassapa của phái tu rừng Udumbaragiri ở Laṅkā, đến Martaban năm 1331. Năm 1341 – 1342, tám vị Tăng Sukhothai lại đến thọ giới với Ngài; trong số ấy, Trưởng lão Suvaṇṇagiri lên Luang Prabang, thiết lập Phật giáo ở đó và được tôn làm Mahāsāmī. Lưu ý: Jinakālamālī chỉ nói Ngài “từ đảo Laṅkā trở về” — có thể Ngài là người Môn từng tu học ở Laṅkā, như Griswold & Prasert từng nhận xét (Chương 5 · Bài 2 · Phần 3).
Thao Nhouy Abhay cho rằng thật “phiêu lưu” nếu nói Phật giáo chỉ đến Lào giữa thế kỷ XIV: nhà khảo cổ Paul Lévy đã tìm thấy ở Luang Prabang những tượng Phật có phong cách khác, “chắc chắn có trước” những tượng của phái đoàn Campuchia năm 1356.
Như vậy ngay từ giữa thế kỷ XIV, đã có một sợi dây — dù mảnh — nối Luang Prabang với dòng tu rừng Udumbaragiri của Tích Lan, qua Martaban và Sukhothai.
Vua Fa Ngum: lớn lên ở Angkor, lập Lan Xang
Lịch sử Phật giáo Lào gắn với tên vua Fa Ngum — người lập vương quốc Lan Xang (“Triệu Voi”) năm 1353.
Theo sử Lào, hoàng tử Phi Fa phạm lỗi với vua cha, bỏ nước mang theo con nhỏ là Fa Ngum, nương náu ở triều Angkor (theo Hazra, dẫn P. Le Boulanger).
Fa Ngum được Ngài Mahā Pasaman (Phra Mahāsamana), một vị Tăng Campuchia, nuôi dạy; vua Jayavarman Parameśvara gả công chúa Keo Lot Fa cho ông.
Được vua Campuchia giúp, Fa Ngum lập vương quốc Lan Xang, kinh đô Mœ̄ang Java (nay là Luang Prabang), gồm cả vùng Vientiane.
Bia núi Sumanakūṭa của vua Lithai (Sukhothai) khi tả biên giới vương quốc có nhắc “Cau Brañā Fa Ṅom” — tức Chao Phraya Fa Ngum — ở phía đông. Một nguồn Thái độc lập xác nhận Fa Ngum đang trị vì nửa sau thế kỷ XIV.
L. P. Briggs cho rằng chính hoàng hậu Keo Lot Fa, con gái vua Campuchia, đã thuyết phục để người Lào theo Phật giáo Theravāda (theo Hazra).
Phái đoàn từ Campuchia và ba vị Trưởng lão “từ Laṅkā”
Theo truyền thống Lào, Phật giáo được chính thức đưa vào Lan Xang bằng một phái đoàn từ Campuchia.
Bia chùa Wat Keo ở Luang Prabang, đề năm 964 Sakkarāj (1602), kể: thời ấy Phật pháp ở Lan Xang chưa được biết rộng; theo lời thỉnh của vua Lào, một phái đoàn gồm Ngài Mahā Pasaman — thầy cũ của Fa Ngum — cùng tượng Phật, kinh điển và chư Tăng từ Campuchia đến Lào. Bia nêu tên ba vị Đại Trưởng lão đi cùng: Mahādeva Laṅkā (anh), Phra Mahādeva Laṅkā (em) và Mahā Nandipañña, và nói tất cả đều từ Laṅkā sang Campuchia.
Thao Nhouy Abhay ghi: nhà sử học P. Le Boulanger, dựa trên “văn bản lập chùa Wat Gnod Keo ở Luang Prabang”, khẳng định Phật giáo được đưa vào Lan Xang giữa thế kỷ XIV; Abhay gọi đó là “phái đoàn tôn giáo Campuchia năm 1356”.
Bia Wat Keo viết khoảng 250 năm sau sự kiện, nên cần dè dặt với các chi tiết (Bài mở đầu · Phần 3). Nhưng tên gọi “Mahādeva Laṅkā” và lời “từ Laṅkā sang” cho thấy người Lào thế kỷ XVII coi dòng Phật giáo của mình bắt nguồn từ Tích Lan. Hazra nhận xét: ngoài bia này, sử hai nước không ghi gì thêm về liên hệ Campuchia – Tích Lan thời ấy.
Tượng Phra Bang — “tạc ở Laṅkā”?
Báu vật quan trọng nhất phái đoàn mang lên là tượng Phra Bang: tượng Phật đứng bằng hợp kim vàng, hai tay đưa ra trước, lòng bàn tay hướng ra ngoài. Kinh đô Mœ̄ang Java về sau được đổi tên theo tượng: Luang Prabang — “Phra Bang lớn”.
Theo truyền thuyết, tượng được đúc ở Tích Lan vào khoảng thế kỷ I (có nguồn nói từ thế kỷ I đến IX), dâng cho một vua Khmer, rồi vua Campuchia tặng con rể là Fa Ngum khoảng 1358 – 1359. Nhưng các nhà nghiên cứu mỹ thuật nhận thấy phong cách của tượng cho thấy nó được làm muộn hơn nhiều, ở Campuchia (khoảng thế kỷ XIII – XIV).
Đây là ví dụ đẹp cho hai loại “sự thật”: theo bằng chứng mỹ thuật, tượng có lẽ làm ở Campuchia; theo truyền thống, tượng đến từ Laṅkā — và truyền thống ấy nói lên điều người Lào tin: Phật giáo của họ có cội nguồn từ hòn đảo giữ Tam tạng. Người học sử ghi nhận cả hai, nói rõ cái nào là cái nào.
Tượng Ngọc Bích và bộ sử Ratanabimbavaṃsa
Báu vật thứ hai là tượng Phật Ngọc Bích (Phra Kaeo Morakot) — nay ở chùa Phra Kaew, Bangkok — từng ở Lào hơn hai thế kỷ.
Bộ sử Pāḷi Ratanabimbavaṃsa (“Sử tượng ngọc”), do Trưởng lão Brahmarājapañña của Lanna soạn khoảng thế kỷ XV, kể tượng do Ngài Nāgasena tạc ở Pāṭaliputta, và lời tiên tri rằng tượng sẽ được tôn kính ở Laṅkādvīpa, Rāmañña, Dvāravatī, Chiang Mai và Lan Xang. Học giả cho rằng phần trước thế kỷ XV phần lớn là truyền thuyết; từ thế kỷ XV trở đi thì khá đúng sử.
Vua Setthathirath, từng làm vua Lanna, mang tượng Ngọc Bích về Lan Xang.
Dời đô về Vientiane, dựng chùa Haw Phra Kaew (khoảng 1565 – 1566) để thờ tượng.
Tướng Chao Phraya Chakri (về sau là vua Rama I) chiếm Vientiane, đưa tượng về Thonburi; năm 1785 tượng được tôn trí ở chùa Phra Kaew, Bangkok.
Với người Lào, Thái, câu chuyện “tượng từng ở Laṅkā” không phải để chứng minh địa lý, mà để nói rằng báu vật ấy thuộc về dòng truyền thừa chính thống — từ đất Phật, qua Tích Lan, đến chính vương quốc mình.
Các vua Lan Xang hộ trì Phật giáo
Từ Fa Ngum đến Souligna Vongsa, Phật giáo Theravāda dần trở thành linh hồn của Lan Xang.
| Vua | Việc làm cho Phật giáo | Nguồn |
|---|---|---|
| Samsenthai (1373 – 1416) | Con Fa Ngum; dựng chùa, lập cơ sở tôn giáo; kinh đô thành trung tâm Phật giáo | Hazra |
| Visoun (1501 – 1520) | Cha của vua Photisarath; trị vì đầu thế kỷ XVI | Hazra |
| Photisarath (1520 – 1547) | Khi dân còn thờ cây, rắn, ma quỷ, vua cố chấm dứt các tục thờ ấy để lập Phật giáo | Hazra |
| Setthathirath | Dời đô về Vientiane; dựng khoảng 70 ngôi chùa, chưa kể Wat Phra Keo và That Luang | Thao Nhouy Abhay |
| Souligna Vongsa (1637 – 1694) | Thời hoàng kim; chùa chiền là trường học Phật giáo và nghệ thuật — theo lời kể của thương nhân Hà Lan Van Wuysthoff | Abhay; Hazra |
Abhay tả thời ấy: “chư Tăng được kính trọng và thương mến, giới hạnh trong sạch, giữ nghiêm phép tắc của Tăng đoàn… Họ được hỏi ý trong mọi việc nhỏ nhất của đời sống gia đình: khi sinh, khi ốm, khi chết, về giấc mơ, điềm trời. Họ trả lời bằng những câu chuyện hoặc lời của Đức Thế Tôn.”
Việc vua Photisarath phải dùng quyền lực để cấm thờ “phi” (ma, thần linh) cho thấy Phật giáo ở Lào phải sống chung lâu dài với tín ngưỡng bản địa — điều mà ta cũng thấy ở mọi nước Đông Nam Á (Chương 2 · Bài 1 · Phần 8).
Thăng trầm: 1779, 1828, 1873
Sau khi vua Souligna Vongsa mất (1694), Lan Xang chia làm hai rồi ba vương quốc, trở thành chư hầu của Xiêm. Phật giáo Lào trải qua những năm tháng đau thương.
Luang Prabang và Vientiane thành hai nước riêng, tranh chấp nhau; Miến Điện, Xiêm, An Nam can thiệp (theo Hazra).
Vientiane bị quân Xiêm do Chao Phraya Chakri chỉ huy chiếm và tàn phá; tượng Ngọc Bích bị đưa đi, rồi cả tượng Phra Bang (theo Abhay).
Vua Chao Anou muốn thoát ách Xiêm, thất bại; Vientiane lại bị đốt phá.
Phá hủy các chùa còn sót; Wat Phra Keo, Wat Phiavet — những kỳ quan của kinh đô — đều đổ nát.
“Chư Tăng, bị một nỗi định mệnh bủa vây, tụng kinh mà không hiểu, còn tín đồ đến chùa lặng câm như theo thói quen… Và như để làm trọn tai họa, kẻ thù dữ dội nhất của Đức Phật là tục thờ ma lại sống dậy.”
Lời mô tả này gợi lại Kinh Tượng Pháp: Chánh pháp suy khi người giữ Pháp không còn hiểu Pháp (Bài mở đầu · Phần 8). Sang thế kỷ XX, Phật giáo Lào được phục hồi; sau năm 1975 chỉ còn một Tăng đoàn thống nhất (Chương 4 · Bài 2 · Phần 5).
Lào và Tích Lan: “đất của chư Tăng”
Lào chưa từng gửi phái đoàn thẳng sang Tích Lan như Miến Điện, Thái Lan, Campuchia. Nhưng trong tâm thức người Lào, Tích Lan luôn là cội nguồn.
| Mắt xích | Thời gian | Nội dung | Loại nguồn |
|---|---|---|---|
| Dòng Udumbara | 1331 – 1342 | Ngài Udumbara “từ Laṅkā trở về” ở Rāmañña → Tăng Sukhothai → Suvaṇṇagiri lên Luang Prabang | Jinakālamālī (Coedès); Hazra |
| Phái đoàn Mahā Pasaman | Giữa thế kỷ XIV | Ba vị Trưởng lão “từ Laṅkā sang Campuchia” lên Lan Xang | Bia Wat Keo, 1602 (theo Hazra) |
| Tượng Phra Bang | 1358 – 1359 | “Đúc ở Tích Lan”, vua Campuchia tặng Fa Ngum | Truyền thống; mỹ thuật cho là Khmer |
| Tượng Ngọc Bích | 1552 – 1779 | “Từng ở Laṅkādvīpa”; ở Lan Xang hơn hai thế kỷ | Ratanabimbavaṃsa (truyền thuyết + sử) |
| Tam tạng | — | “Từ Tích Lan cũng đến với chúng tôi Tam tạng” | Thao Nhouy Abhay, 1958 |
Hazra kết luận: nhờ Campuchia và Xiêm, Lào phát triển Phật giáo và trở thành một trong những trung tâm Theravāda quan trọng của Đông Nam Á. Dù hai nước ấy nhiều lần can thiệp chính trị vào Lào, “về tôn giáo, họ tỏ thái độ thân thiện”.
Dòng thời gian của bài
Từ dòng tu rừng Udumbaragiri của Tích Lan đến vương quốc Triệu Voi bên sông Mekong.
Bia vua Jayavarman VII ở Say Fong, gần Vientiane.
Trưởng lão Tích Lan Anumati ở Martaban; Suvaṇṇagiri lên Luang Prabang.
Fa Ngum lập Lan Xang với sự giúp đỡ của Campuchia.
Phái đoàn Mahā Pasaman mang tượng Phra Bang, kinh điển, chư Tăng lên Lan Xang.
Vua Photisarath cấm thờ “phi”.
Setthathirath đưa tượng Ngọc Bích về Lan Xang; dời đô về Vientiane.
Bia Wat Keo ghi lại phái đoàn từ Campuchia và ba vị “từ Laṅkā”.
Mất tượng Ngọc Bích; Vientiane bị tàn phá; chùa chiền bị đốt.
Thẻ ghi nhớ, trắc nghiệm & tự kiểm tra
Thẻ ghi nhớ — bấm để lật
Luyện tập — ngân hàng câu hỏi
Sáu dạng câu tự chấm điểm: trắc nghiệm, đúng/sai, chọn nhiều, điền từ, nối cặp, sắp xếp. Câu làm sai được ghi lại để ôn riêng.
Câu hỏi tư duy & tra cứu
Những câu cần suy nghĩ hoặc tự tra nguồn gốc (có gợi ý và link). Hãy viết câu trả lời của bạn trước, rồi mới mở đáp án tham khảo.
Tự kiểm tra — trả lời trước, rồi mở gợi ý
1Trước khi Lan Xang ra đời, vùng Luang Prabang – Vientiane đã tiếp xúc với Phật giáo qua những con đường nào?
Ảnh hưởng Khmer (bia Jayavarman VII năm 1186 ở Say Fong, Đại thừa); ảnh hưởng Sukhothai (Ram Khamhaeng mở rộng lên Luang Prabang, dòng Laṅkāvaṃsa); dòng Udumbara: Trưởng lão Tích Lan Anumati ở Martaban (1331), Tăng Sukhothai thọ giới với Ngài, và Trưởng lão Suvaṇṇagiri lên Luang Prabang thiết lập Phật giáo (Jinakālamālī, theo Hazra). Abhay còn nhắc các tượng Phật cổ hơn năm 1356 do Paul Lévy tìm thấy.
2Kể lại câu chuyện vua Fa Ngum và việc lập Lan Xang.
Theo sử Lào (Hazra dẫn Le Boulanger): Phi Fa phạm lỗi với vua cha, mang con nhỏ Fa Ngum nương náu ở Angkor; Fa Ngum được Ngài Mahā Pasaman nuôi dạy, được vua Jayavarman Parameśvara gả công chúa Keo Lot Fa; năm 1353, được Campuchia giúp, lập Lan Xang, kinh đô Mœ̄ang Java (Luang Prabang). Bia núi Sumanakūṭa của vua Lithai nhắc “Cau Brañā Fa Ṅom” ở phía đông Sukhothai.
3Bia Wat Keo (1602) cho biết gì về liên hệ Lào – Campuchia – Tích Lan? Cần dè dặt ở điểm nào?
Bia kể theo lời thỉnh của vua Lào, phái đoàn của Ngài Mahā Pasaman cùng tượng Phật, kinh điển, chư Tăng từ Campuchia lên Lan Xang; ba vị Đại Trưởng lão Mahādeva Laṅkā (anh), Phra Mahādeva Laṅkā (em), Mahā Nandipañña “đều từ Laṅkā sang Campuchia”. Cần dè dặt vì bia viết khoảng 250 năm sau sự kiện, và ngoài bia này không nguồn nào nhắc chuyện ấy (Hazra).
4Truyền thống và giới nghiên cứu nói gì khác nhau về tượng Phra Bang?
Truyền thống (và Abhay 1958): tượng được đúc ở Tích Lan (khoảng thế kỷ I), dâng vua Khmer, rồi vua Campuchia tặng con rể Fa Ngum khoảng 1358 – 1359; thành Mœ̄ang Java đổi tên thành Luang Prabang theo tượng. Giới nghiên cứu mỹ thuật: phong cách cho thấy tượng làm muộn hơn, ở Campuchia (khoảng thế kỷ XIII – XIV). Hai điều cùng có giá trị: một về sự kiện, một về niềm tin.
5Tượng Ngọc Bích đã ở Lào bao lâu và vì sao rời Lào?
Vua Setthathirath mang tượng từ Chiang Mai về Luang Prabang (khoảng 1552), rồi về Vientiane (1564), thờ ở Haw Phra Kaew; năm 1779 Chao Phraya Chakri (Rama I sau này) chiếm Vientiane, đưa tượng về Thonburi, năm 1785 tôn trí ở chùa Phra Kaew, Bangkok. Theo Ratanabimbavaṃsa, tượng do Nāgasena tạc và từng được tôn kính ở Laṅkādvīpa — phần này là truyền thuyết.
6Vì sao có thể nói Lào nhận Phật giáo Tích Lan “gián tiếp” nhưng vẫn coi Tích Lan là cội nguồn?
Lào không giáp biển, không có phái đoàn thẳng sang Tích Lan; Phật giáo đến qua Martaban – Sukhothai (dòng Udumbara), qua Campuchia (phái đoàn Mahā Pasaman) và Xiêm. Nhưng các mắt xích ấy đều gốc Tích Lan (Anumati, ba vị Mahādeva Laṅkā), và truyền thống Lào tin Phra Bang, Phra Keo, Tam tạng đều từ Tích Lan — Abhay: “Lào, cũng như Tích Lan, thật sự là đất của chư Tăng”.
Tài liệu tham khảo
Nguồn đã đọc trực tiếp
- Thao Nhouy Abhay & Thao Kene, Buddhism in Laos, Literary Committee, Ministry of Education, Vientiane, 1958 — bản quét trên archive.org: Phra Bang và Phra Keo “đúc ở Tích Lan”, phái đoàn Campuchia 1356, Setthathirath, Souligna Vongsa, các biến cố 1779, 1828, 1873.
- G. Coedès, “Documents sur l'histoire politique et religieuse du Laos occidental”, BEFEO XXV, 1925 — Persée: bản dịch Jinakālamālī, tr. 95 (Trưởng lão Sumana và thầy Udumbara Mahāsāmī “từ Laṅkā trở về”).
Giáo trình và học giả
- Kanai Lal Hazra, History of Theravāda Buddhism in South-East Asia, 1982 — bản quét trên archive.org: chương 6 (tr. 144 – 145: Udumbarapuppha Mahāsāmī, Sumana, Suvaṇṇagiri, theo Jinakālamālī), chương 7 (tr. 183 – 190: Fa Ngum, Mahā Pasaman, bia Wat Keo năm 1602, các vua Lan Xang).
- Về tượng Phra Bang (truyền thuyết, năm 1358 – 1359, phong cách Khmer) và về tượng Ngọc Bích (Ratanabimbavaṃsa, Haw Phra Kaew, năm 1779, 1785) — theo các bài tổng hợp về Phra Bang, Emerald Buddha, Haw Phra Kaew và tư liệu của Đại học Northern Illinois (SEAsite) về Luang Prabang.
- Bản dịch Anh ngữ The Chronicle of the Emerald Buddha của Camille Notton (Bangkok, 1932) — nên đối chiếu khi có điều kiện.